Marcin Baran

#
  • fot. Krzysztof Dubiel/Instytut Książki

ur. w 1963 w Krakowie, absolwent polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego, związany w latach 80-tych z kontestatorską grupą "bruLionu". Poeta, eseista, showman, świetnie prezentujący własne środowisko na imprezach publicznych; typ artysty spełniającego się w tłumie, w kontakcie z szeroką publicznością. Doceniony przez czytelników i krytykę (nominacja do nagrody Nike). Mieszka w Krakowie. Jego debiutancki tom wierszy Pomieszanie, tkwi korzeniami w dokonaniach poetyckich poprzedników z pokolenia Nowej Fali. Następny zbiór Sosnowiec jest jak kobieta, przynosi znamienną dla współczesnego artysty niewiarę w moc poetyckiego spełnienia: „Rana opatrzona słowem wcale nie mniej boli” - powiada poeta. Rzeczywistość wyobrażona w jego wczesnych wierszach celowo jest nieatrakcyjna, pokryta nalotem kurzu i smutku – w czym nietrudno dostrzec silny wpływ „poezji stanu wojennego”. Bardziej symptomatyczne dla twórczości Barana są jego kolejne dzieła: autorskie tomiki Zabiegi miłosne, Sprzeczne fragmenty, oraz zredagowana wspólnie z przyjaciółmi Marcinem Sendeckim i Marcinem Świetlickim antologia Długie pożegnanie. Tribute to Raymond Chandler. Wiersze te uobecniają różne wzorce poezji erotycznej. Poeta jest zdobywcą - kobiet i lądów nieznanych. Podbija je słowem, które nastraja na nutę swych mistrzów - Mickiewicza, Nabokova, Kawafisa i - Chandlera. Chandler ma dla poetów z pokolenia "bruLionu" wartość szczególną - jest na wpół ironicznym, na wpół poważnym ucieleśnieniem męskich cnót, chropowatego języka, gorzkich sentymentów i rozczarowań wieku dojrzałego. Dla samego Barana znaczenie zasadnicze zyskują dwa aspekty ludzkiego życia, śmiertelność i erotyzm, jak o tym zresztą powiadamia tytuł następnego tomiku: Tanero. Poeta „chciałby” być używającym życia sybarytą, lecz nie pozwala mu na to wszechobecny Tanatos, Urodziłem się, aby umrzeć, czytamy w jednym z wierszy. Podobnie w poświęceniu życia metafizycznym roztrząsaniom (czy choćby spokojnej egzystencji ojca rodziny) przeszkadza Eros, którego najróżniejsze wcielenia przedstawia Baran z dużym mistrzostwem. Przechodzą kobiety i mężczyźni, ale głównie zauważam kobiety – nie waha się wyznać. Temu właśnie rozdarciu zawdzięczają jego wiersze swój cały dramatyzm, poza tym bowiem konstruowane są bardzo klasycznie, bez żadnych ekstrawagancji w zakresie języka czy obrazowania. Kolejna książka, Prozak liryczny, przynosi pewne urozmaicenie w zakresie formy, jest bowiem zbiorem nie stroniących od groteski liryków prozą, poza tym jednak do dorobku poety niewiele wnosi, będąc raczej świadectwem twórczego kryzysu. O skłonności do poszukiwań formalnych świadczy też opublikowany osobno poemat Bóg raczy wiedzieć, zawierający narracje, aforyzmy, teatralne dialogi i wstawki o charakterze encyklopedycznym. W nowych wierszach Barana zauważamy powrót do dawnych zainteresowań, opisy niektórych kobiet świata sąsiadują tu z dylematami mężczyzny, który głęboką i tradycyjną religijność łączy z równie głębokim zamiłowaniem do gier liczbowych. Wielki spokój i prostota, z jaką Baran wypowiada swoje wrażenia i przemyślenia, czyni jego utwory wymarzonym materiałem dla tłumaczy, których niejednokrotnie zniechęcają zbytnie zawiłości metaforyki i składni.

Bibliografia

  • Pomieszanie, Kraków: Oficyna Literacka, 1990.
  • Sosnowiec jest jak kobieta, Kraków-Warszawa: bruLion, 1992.
  • Zabiegi miłosne, Kraków: Baran i Suszczyński, 1996.
  • Sprzeczne fragmenty, Poznań: a5, 1996.
  • Długie pożegnanie. Tribute to Raymond Chandler, Warszawa: Prószyński i S-ka, 1997.
  • Tanero, Kraków: Oficyna Literacka, 1998.
  • Prozak liryczny, Kraków: WL, 1999.
  • Bóg raczy wiedzieć, Kraków: Zebra, 2000.
  • Destylat, Kraków: Zielona Sowa, 2001.
  • Gnijąca wisienka, Kraków: a5, 2003.
  • Mistyka i zmysły (zbiór wierszy), Kraków: Austeria, 2008.
  • Niemal całkowita utrata płynności, Kraków: EMG, 2012.
  • Zebrane, Kraków: EMG, 2013.

Tłumaczenia:

angielski:

  • Sosnowiec Is Like a Woman [Sosnowiec jest jak kobieta], St. Andrews: Verse, University of St. Andrews, 1993.

bułgarski:

  • w antologii: Antologiâ na novata polska poeziâ, Sofiâ: Sv. K. Ohridski: Kasiopeâ, 2006.

czeski:

  • w antologii: Biale propasti. Skalice nad Suitavou: Host/Weles, 1997.

francuski

  • Poésie [wybór Karla Dedeciusa], Paris: Éd. Noir sur Blanc, 2000.

niemiecki:

  • Poesie [wybór Karla Dedeciusa], Zürich: Ammann, 1996.
  • w antologii Das Unsichtbare Lieben. neue Polonische Lirik. Köln: Kristen Gutke Verlag, 1998.

słowacki:

  • wybór wierszy z tomików Pomieszanie; Sosnowiec i in.: Out of record, Banská Bystrica: Drewo a Srd, 2000.

słoweński:

  • pojedyncze wiersze w katalogu spotkań literackich: "Vilenica '95", 1995.