Carska filiżanka

Michał Głowiński
Carska filiżanka
  • Wielka Litera
    Warszawa, marzec 2016
    215 x 130
    240 stron
    oprawa: twarda
    ISBN: 978-83-8032-079-6

Carska filiżanka to szesnaście miniatur – literackich medytacji, które łączy temat pamięci. Ich motywem przewodnim jest uważność, świadomość, subtelność. Tematy tych miniatur przychodzą ze wspomnień Autora – wywołuje je twarz kogoś, kto wydaje mu się jego znajomym z młodości, nazwisko zobaczone w nekrologu w gazecie, obraz, który pojawia się w czasie drzemki, filiżanka należąca do rodziny. To także czyjeś marzenie, tęsknota, pożądanie, lęk czy obsesja.

„Przeszłość jest bezdenna” – pisze Michał Głowiński za Gombrowiczem i rozwija tę myśl: „Jej swoista bezdenność ujawnia się w bogactwie składników, często w żaden sposób nieuporządkowanych, niepoddających się bezwzględnym regułom chronologii. (…) Z tych względów, mówiąc o niej, wspomniałbym o wielkim kotle przeszłości, którego posiadaczem jest każdy z nas, jeśli nie cierpi na amnezję, kotle, w jakim współżyją najróżniejsze ingrediencje, i to one się ujawniają, gdy miesza się w nim wielką metalową łyżką lub drewnianą kopyścią”. Pamięć w książce Głowińskiego jest tak ważna, bo jest śladem życia, tego życia, które miało zupełnie zniknąć w Zagładzie. „Jeśli zaznało się Zagłady nawet w dzieciństwie, to nie można się od niej zdystansować. Naznacza ona na całe życie” – pisze Autor, a jego książka jest przykładem dzieła, które jak arka ocala od zapomnienia. Co ocala? Doświadczenia chłopca z żydowskiej rodziny, który w momencie wybuchu wojny miał pięć lat: obraz mieszkania cioci odwiedzonej w getcie warszawskim, kawałek kaszanki, który dostał w dzień swoich urodzin, gdy wraz z mamą ukrywał się na wsi, „chorowalnia” u sióstr zakonnych, gdzie inny mały chłopiec ciężko chory – umiera po zjedzeniu świeżego chleba. Michał Głowiński pisze także o swojej młodości – o czasie opresji stalinizmu, a także o tym, co czuł, gdy zdał sobie sprawę ze swojego homoseksualizmu – o lęku, samotności, cierpieniu wynikającym z przekonania, że nie dane mu będzie zrealizować miłości, pożądania, potrzeby bliskości. Z empatią przygląda się także marzeniom i rozczarowaniom innych ludzi – pisze o złamanych karierach, o spotkanej w Paryżu polskiej śpiewaczce, która w obliczu braku angażu w operze zmuszona jest pracować jako opiekunka do dzieci, o dotkniętym lękowym skąpstwem znajomym, o nauczycielce francuskiego usiłującej podtrzymać w maleńkim mieszkaniu przedwojenny styl wielkiej burżuazji, wspominającej wygrane turnieje tenisowe na Lazurowym Wybrzeżu w latach trzydziestych. Wreszcie maluje antropologiczny obraz podróży białej filiżanki z jasno-niebiesko-złotym szlaczkiem z fabryki Kuzniecowa, ze świadomością tego, jak wiele musi pozostać niewiadome: „Wydobywane z zakamarków na strychu przedmioty najpierw są, a dopiero potem znaczą. Na pytanie Co znaczą?, nie zawsze można odpowiedzieć, bo nie jest jasne, co mówią, jakim przekazem są ich dzieje”.

Zagłada naznacza tę książkę, Carska filiżanka jest reakcją na Zagładę – w okazywanym przez autora szacunku i pietyzmie dla każdej danej nam chwili, każdego momentu istnienia. Michał Głowiński dzieli się z nami bardzo subtelnymi i bardzo osobistymi przeżyciami. Czyni to bez cienia egzaltacji, w uważnej, medytacyjnej formie. Jest wielkim zaszczytem i przywilejem móc czytać tę prozę. Elegancką, powściągliwą w formie, a w przekazie bardzo przejmującą.

– Agnieszka Drotkiewicz

Michał Głowiński – profesor literaturoznawstwa, teoretyk i historyk literatury, krytyk literacki, eseista, prozaik. Autor szeregu prac naukowych, w tym: Powieść młodopolska, Zaświat przedstawiony. Szkice o poezji Bolesława Leśmiana, Style odbioru. Ważnym dla niego tematem była analiza językowych mechanizmów propagandy PRL-owskiej – Nowomowa po polsku. Jest także autorem książek z nurtu prozy wspomnieniowej: Czarne sezony, Magdalenka z razowego chleba, Historia jednej topoli.