Artur Grabowski

#
  • Artur Grabowski / fot. Julia Grabowska

ur. 1967 w Krakowie. Pisarz, krytyk i twórca teatralny, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, wykładał także na uniwersytetach amerykańskich.

Debiutował jako poeta w środowisku „bruLionu” tomem Z didaskaliów (1991). Potem przyszły kolejne: Pojedynek (1998), Ziemny początek (2000), Szary człowiek (2007), Jaśnienie (2011). Wiersze Grabowskiego układają się w poetycki traktat o tożsamości definiowanej wśród intensywnie znakowego odbioru świata, podróżującej pośród symboli tradycji wciąż obecnej, ale nieodparcie niestabilnej. Autor jednocześnie poszukuje archetypicznych, trwałych źródeł poezjowania i zmiennych form wiersza – harmonii i sprzeczności. Opukuje języki tradycji, a zarazem pozwala wybrzmiewać codziennej mowie ludzi i… rzeczy. (Niektóre liryki sprawiają wrażenie jakby rzeczy w nich mówiły same za siebie). Niekiedy można odnieść wrażenie, że pisanie wiersza jest dla Grabowskiego rodzajem medytacji – uważności, epifanii, wizji. Ale jego poezja jest też w subtelny sposób autoironiczna, niepewna siebie i świata…

Jako dramaturg debiutował w 1994 w „Dialogu”. Wczesne dramaty Grabowskiego zostały zebrane w tomie Do trzech razy s z t u k a, otwiera go Monodram na dwie role, z obrazem małżeństwa jako alegorii ludzkiego losu, z kolei Miejsce to rodzaj tragikomedii w Mrożkowo-Ionescowym sztafażu, opartej na metaforze teatru w teatrze opowieści o cywilizacji, o Europie nowoczesnej i o Polsce po pierwszych latach przemiany. Czwarta osoba jest rodzajem epicko-symbolicznej opowieści o Polsce zaraz po przełomie, w formie współczesnego dramatu romantycznego, z trójwarstwową strukturą, w której plany akcji – rodzinne, historyczne, metafizyczne – nakładają się na siebie. W międzyczasie będzie jeszcze plenerowa Studnia, entuzjastycznie przyjęta we Włoszech. W kolejnym zbiorze Trzy, cztery – tragedia! (2015) znajdziemy monodram głosowy Następca oraz cykl ośmiu krótkich mikrotragedii Cnoty Zachodniej Cywilizacji (2007), zaprezentowany pierwotnie w Zagrzebiu. Są to obrazki ostre, miejscami drastyczne, świadomie nierozstrzygalne w ocenie bohaterów. Czymś zupełnie innym jest długi dramat Tłumaczenie śpiewu kozła – rodzaj „przepisania” Powrotu Odysa, estetycznie inspirowany koncepcją dramaturgiczną Wyspiańskiego i… Kantora. To tekst skomplikowany formalnie i wielowarstwowy, różnorodny stylistycznie i prowadzony w dwóch planach: zarazem literacko samoświadomego mitu i współczesnej fantazji o tym micie, z postaciami fikcyjnymi wchodzącymi w dialog z realnymi, ułożony w strukturę rytuału ofiarnego. Konstrukcja oparta jest na schemacie tragedii zemsty, ale niemożliwej do zrealizowania ze względu na niepewność ontologiczną świata i słabą tożsamość bohatera. Ostatnie dramaty autora to Pasaże i bramy (premiera w Paryżu), oparte na schemacie stacji drogi krzyżowej oraz Derby. Białoczerwoni, wystawione w Łodzi i nagrodzone „Złotą maską”.

Grabowski jest także autorem opowiadań (można je odnaleźć w czasopismach) i szerokiego spektrum form naukowych i medytacyjnych. Otwiera je oryginalna rozprawa o semantyce wersyfikacji Wiersz – forma i sens (1999). Jej teoretyczne nachylenie nie powtórzy się w późniejszych tekstach – bliższych esejowi. Eseistyczny tom Klatka z widokiem (2004) to swoisty traktat o samoświadomości nowoczesnej literatury, z tezą o estetyce, jako formie zastępczej wobec odmetafizycznionej filozofii, za którą modernizm tęskni. Osią kompozycyjną zbioru Uzmysłowienia (2010), zawierającego rozważania o teatrze i sztukach plastycznych, jest natomiast problem widzenia jako zmysłowego postrzegania rzeczywistości, a także „nadrzeczywistości”, bo ostatni tekst –  o malarstwie Hoppera i teatrze no – mówi o „mistyce naturalnej”, nie związanej z żadną konkretną religią, czy nawet kulturą. Z kolei książka Herbert-Hermes (2013) utrzymana jest w poetyce eseju wysokiego, naukowego. Eseje, poezja i dramaty Herberta są tu punktem wyjścia do rozważań filozoficznych o etycznej konfrontacji bohaterów z destrukcyjnym, osłabiającym naporem nowoczesności.

Wojciech Kudyba

Bibliografia

  • Wiersz - forma i sens (teoria wiersza - Kraków 1999)
  • Klatka z widokiem (eseje literackie - Kraków 2004)
  • Uzmysłowienia (eseje o sztukach wizualnych – Kraków 2010)
  • Herbert-Hermes. Konteksty nowoczesności w esejach, dramatach i wierszach Zbigniewa
  • Herberta (monografia komparatystyczna, Kraków 2013)

  • Z didaskaliów. 1986-89 (wiersze - Kraków 1991)
  • Pojedynek. 1990-96 (wiersze - Warszawa 1998)
  • Ziemny początek (wiersze - Kraków 2000)
  • Szary człowiek (wiersze – Kraków 2007)
  • Jaśnienie (wiersze – Sopot 2011)

  • Do trzech razy s z t u k a (3 dramaty – Kraków 1999)
  • Cnoty zachodniej cywilizacji (dramat opublikowany w języku chorwackim – Zagrzeb 2008)
  • Trzy, cztery – tragedia! (4 dramaty – Kraków 2015)